Sud pristavi lavozimini joriy qilish-davr talabi
Soʻnggi yillarda mamlakatimizda sud-huquq tizimini yanada takomillashtirish, fuqaro va tadbirkorlarning huquq va qonuniy manfaatlarini ishonchli himoya qilish choralarini kuchaytirish, odil sudlovni samarali taʼminlash hamda…
Soʻnggi yillarda mamlakatimizda sud-huquq tizimini yanada takomillashtirish, fuqaro va tadbirkorlarning huquq va qonuniy manfaatlarini ishonchli himoya qilish choralarini kuchaytirish, odil sudlovni samarali taʼminlash hamda sudyalar hamjamiyati rolini oshirish boʻyicha izchil ishlar olib borilmoqda.
Muhtaram Prezidentimiz Sh.Mirziyoyev tomonidan soʻnggi yillarda sud-huquq sohasini yanada takomillashtirish, jismoniy va yuridik shaxslarning huquqlarini va qonuniy manfaatlarini ishonchli himoya qilish choralarini kuchaytirish, odil sudlovni taʼminlash bilan bogʻliq bir nechta Farmon va qarorlar qabul qilindi. Bundan qoʻzlangan asosiy maqsad jamiyatimizda sud-huquq tizimini yanada isloh qilish, sud hokimiyatini chinakam mustaqilligini taʼminlash, shuningdek jamiyatda sudning nufuzini hamda odil sudlov samaradorligini oshirishdan iboratdir.
Mamlakatimizda sud hokimiyatining chinakam mustaqilligini taʼminlash borasida amalga oshirilayotgan ishlar taxsinga sozovor.
Shu bilan birga islohotlarning davom etayotganligining oʻziyoq bu borada xali bajarilishi lozim ishlar yetarli ekanligidan dalolat beradi.
Ushbu maqolada sud majlisida protsess ishtirokchilarining xavfsizlikni taʼminlash borasida soʻz boradi.
Dunyoning rivojlangan davlatlarida bu amaliyot qanday yoʻlga qoʻyilganligini oʻrganish foydadan xoli boʻlmaydi.
Jumladan, Rossiyada sud protsessida xavfsizlik masalasiga alohida eʼtibor qaratilgan. Rossiya Federatsiyasining “Sud pristavlari toʻgʻrisida”gi qonuniga koʻra, sud pristavlari vazifasiga asosan 2 ga boʻlingan: sudlarda tartibni nazorat qilish boʻyicha sud pristavlari va sud qarorlarini ijro etish boʻyicha sud pristavlari.
Shu oʻrinda, yon qoʻshnimiz Qozogʻiston Respublikasining bu boradagi tajribalari nihoyatda muhim.
Qozogʻiston Respublikasining “Sud pristavlari toʻgʻrisida”gi qonuniga koʻra sud pristavlarining vazifalarini quyidagilar:
-sud majlisi davomida jamoat tartibini saqlash;
-ozodlikdan mahrum qilish bilan bogʻliq boʻlmagan jazolar ijrosini nazorat qilish;
-protsessual harakatlarni amalga oshirishga sudga koʻmaklashish;
-sud binolarini qoʻriqlashni taʼminlash, sudyalar va protsessning boshqa ishtirokchilarining xavfsizligini taʼminlashdan iborat.
Ushbu qonunga koʻra, sud pristavlari faoliyati Qozogʻiston Respublikasi Oliy sudining sudlar faoliyatini moddiy va texnik taʼminlash boʻyicha boʻlinmalari tomonidan amalga oshiriladi.
Oʻzingiz koʻrib turganingizdek, Qozogʻistonda sud pristavlarini vakolatlari juda ham keng.
Gʻarb davlatlarida, xususan AQShning sud qarorlarini ijro etilishi va sudda xavfsizlikni taʼminlash oʻziga xos xususiyatlariga ega.
AQShda ijro ishini yuritish vazifasi sheriflar hamda ularning oʻrinbosarlari, shu bilan birga federal darajadagi marshallik xizmati, sud pristavlari-ijrochilar hamda xususiy yuridik agentliklar (kollektorlar) tomonidan amalga oshiriladi.
Marshallar federal adliya tizimining mansabdor shaxslari boʻlib, AQSh adliya vazirligi orqali AQSh Bosh prokuroriga boʻysunadi. Federal marshal Prezident tomonidan 4 yil muddatga tayinlanib, Senat tomonidan tasdiqlanadi.
Shunday qilib, AQShda 94 ta marshal boʻlib, ularning jami 4000 nafardan ortiq xodimlari bor. Bundan tashqari, sudlarning xavfsizligini taʼminlash uchun ularga 3000 dan ortiq qoʻriqlash firmalari xodimlari yordam beradi.
AQShdagi barcha marshallarning boshqaruv apparati AQSh adliya vazirligi tarkibidagi Marshallik xizmati (U.S. Marshals Service) boʻlib, AQSh Prezidenti tomonidan tayinlanadigan Direktor tomonidan boshqariladi.
AQShdagi ijro ishini yuritishiga javobgar davlat tashkilotlari jismoniy kuch ishlatilishi mumkin boʻlgan hamda tartibsizliklar yuzaga kelish xavfi paydo boʻlgan holatlardagina majburiy ijroga jalb qilinadi.
Shu sababli, majburiy ijro bilan bogʻliq harakatlarning asosiy qismi kollektorlik agentliklari tomonidan amalga oshiriladi. Bu esa davlat tashkilotlarining vaqtini tejashga hamda muhimroq ishlar bilan shugʻullanish imkonini beradi.
Kollektorlik agentliklarining faoliyati hamda ish uslubi, ushbu agentliklar faoliyat koʻrsatayotgan shtatlarning qonunchiligiga qarab bir-biridan farq qiladi.
AQShda kreditorlar qarzdorlikni undirish boʻyicha vakolatlarni hamda qarzdorlikni kollektorlik agentliklariga sotishi mumkin. Majburiy undiruv qarzdorlikni undirish haqidagi qarorni chiqargan sudda roʻyxatga olingan vaqtdan boshlab, kollektorlik agenti tomonidan amalga oshirilishi mumkin. Bunday holatda kollektorlik agentlariga undiruvchining barcha vakolatlari beriladi. Buning uchun undiruvchiga avans tariqasida kelishilgan miqdordagi pul mablagʻi toʻlanishi mumkin.
Majburiy ijro harakatlaridan tashqari, AQShning Marshallik xizmati xodimlari quyidagi vazifalarni amalga oshiradi:
-federal sudlarni, sud binolari qoʻriqlash, sudyalar, protsess ishtirokchilari hamda taraflarning xavfsizligini taʼminlash;
-sud majlislar zalida tartibni saqlash va qamoqda saqlanayotgan sudlanuvchilarni konvoy qilish;
-qidiruvda boʻlgan shaxslarni qidirib topish va ushlash;
-ayblovni tasdiqlovchi dalillarni taqdim qilishi mumkin boʻlgan hamda bu haqda koʻrsatuv berishi mumkin boʻlgan guvohlarni (asosan uyushgan jinoyatchilik bilan bogʻliq jinoyat ishlari boʻyicha), guvohlarni himoya qilish haqidagi federal dasturga asosan xavfsizligini taʼminlash;
-mahkumlarni qamoqda saqlash hamda joydan-joyga koʻchirish;
-sudning qamoqqa olish va tintuv oʻtkazish haqidagi qarorlarini ijro qilish;
– AQSh Adliya vazirligining Aktivlarni xatlab olish va davlat foydasiga undirish milliy dasturini amalga oshirish uchun davlat foydasiga undirilishi belgilangan jinoyatchilarga tegishli mol-mulklarni topish, xatlash va sotish;
-AQShga rasmiy tashrif bilan kelgan horijlik siyosiy arboblarning xavfsizligini taʼminlashda ishtirok etish;
-mamlakat hududida yadro qurilmalarini tashishda xavfsizlikni taʼminlash;
-Marshallik xizmati tarkibidagi qurollangan maxsus kuchlar yordamida favqulodda holatlarda jamoat tartibini saqlashda ishtirok etish;
-davlat foydasiga undirilgan mol-mulklarni sotish kabi vazifalarni amalga oshiradi.
Koʻrinib turibdi-ki, koʻpgina davlatlarda sud majlisida tartibni saqlash, sud majlisini ishtirokchilarini xavfsizligini taʼminlash masalasiga alohida eʼtibor qaratilib, ushbu vazifani bajarish uchun maxsus vakolatli rasmiy shaxs jalb qilingan.
Bizda borada qanday tartib oʻrnatilgan?
Oʻzbekistonda sud majlisida protsess ishtirokchilari va sud xodimlarining real xavfsizligi hamda raislik qiluvchining tartib-qoidaga rioya etish boʻyicha farmoyishlarini bajarilishini taʼminlashga deyarli eʼtibor qaratilmagan. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi va IIV tomonidan tasdiqlangan 23.02.2018 yildagi “Sud binolari, sud protsesslari va ular ishtirokchilarining xavfsizligini taʼminlash tartibi toʻgʻrisidagi Yoʻriqnomani tasdiqlash haqida”gi qarorida, asosan sud binosi xavfsizligiga eʼtibor qaratilgan. Ushbu qarorining 1-bandida sud protsessi ishtirokchilarini xavfsizligi va jamoat tartibini saqlash IIO tomonidan taʼminlanishi, 28-bandida sud protsessini oʻtkazishda toʻsqinliklar vujudga kelishi ehtimolini tasdiqlovchi asoslar mavjud boʻlganida raislik qiluvchi yoki sud xodimi sud majlisi oʻtkazilishiga kamida uch kun qolgunga qadar, sud protsessi xavfsizligini taʼminlash uchun zarur choralar koʻrish toʻgʻrisida tuman (shahar) IIBga yozma xabarnoma joʻnatishi belgilangan.
Bu tartib, sudda xavfsizlikni taʼminlash borasidagi talabga umuman javob bermaydi.
Sudga kelayotgan yoki kelgan shaxslar ilgaridan jamoat tartibini buzishni yoki sud oʻtkazilishiga toʻsqinlik qilishni rejalashtirmaydi hamda sud xodimlarining bu kabi holatlarni oldindan aniqlash uchun imkoniyati mavjud emas.
Odatda, sud majlisida tartibga rioya qilmagan, majlis oʻtkazilishiga toʻsqinlik qilgan, sudga hurmatsizlik qilgan, raislik qiluvchining sud zalini tark etish haqidagi farmoyishlarini bajarishdan bosh tortgan shaxslarga nisbatan shu joyning oʻzida taʼsir chorasi qoʻllanilmaydi. Sud xodimlarining kuch ishlatishga vakolati yoʻq. Sud majlisi toʻxtatilib, chaqirilgan IIO xodimlari kelganidan soʻng, huquqbuzarga nisbatan hujjatlar rasmiylashtiriladi. Tajribamdan kelib chiqib, aytishim mumkin-ki, IIO xodimlari har doim ham oʻz vaqtida yetib kelmaydi.
Sud majlisi davomida, sudya, sud xodimlari, sud majlisi ishtirokchilarining xavfsizligi chorasi koʻrilmas ekan, sudyaning toʻliq mustaqilligini taʼminlab boʻlmaydi.
Sudga kelgan huquqbuzar tartibni buzib, raislik qiluvchining tartibni saqlash haqidagi farmoyishlarini bajarmagan taqdirda sudya unga nisbatan darhol chora koʻra olmasdan, IIB xodimi kelishini kutib oʻtirsa, shu huquqbuzarning harakatlaridan norozi boʻlib, sudga murojaat qilgan fuqarodan nima farqi qoladi? Sud majlisida ishtirok etayotgan taraflarning sudga boʻlgan hurmati qay darajada boʻladi?
Sud hokimiyati mustaqilligini va xavfsizligini taʼminlash uchun sud majlisida doimiy ravishda ishtirok etib, zarur hollarda kuch ishlatishga vakolatli boʻlgan, maxsus formali xodim boʻlishi shart.
Bizda ham Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi huzuridagi Sud faoliyatini taʼminlash Departamenti tarkibida sud majlislarida tartib-qoidaga nazorat qilish boʻyicha alohida boshqarma tashkil etilib, sud pristavi lavozimini joriy qilish vaqti keldi deb hisoblaymiz.
Ushbu boshqarma xodimlariga sud majlislarida tartibga rioya etilishini taʼminlashdan tashqari, sudda tartibni buzgan shaxslarga nisbatan maʼmuriy bayonnoma rasmiylashtirish vakolati berilishi lozim.
Bunda sudlarda koʻrilayotgan ishlarning oʻziga xosligi va xususiyatlari eʼtiborga olinib, tajriba tariqasida fuqarolik ishlari boʻyicha hamda jinoyat ishlari boʻyicha sudlarda sud pristavlari (lavozimi qanday nomlanishining ahamiyati yoʻq) faoliyat koʻrsatilishi yoʻlga qoʻyilishi mumkin.
Yangi ish oʻrnini yaratish qoʻshimcha mablagʻ ajratish bilan bogʻliq boʻlib, yaqin kelajakda bu oʻzgarishlar boʻlmasligi ham mumkin, lekin shu yoʻnalishda takliflar ishlab chiqish hamda izlanishlar olib borish foydadan xoli boʻlmaydi.
Jinoyat ishlari boʻyicha
Qiziriq tuman sudining
raisi Otabek Karimov
